Een beeld dat vaak spontaan op je netvlies verschijnt als je aan Italië denkt, is dat van vrolijk etende en drinkende Italianen aan lange rijen tafels in de zomerzon. Onbewust zie je een typische sagra voor je, die symbool staat voor nostalgie en traditie in ‘de laars’. Zou je dit fenomeen immaterieel cultureel erfgoed kunnen noemen? Zo ja, verdient de Italiaanse sagra dan een plekje op de lijst van Unesco voor immaterieel cultureel erfgoed?
Je kunt immaterieel cultureel erfgoed zien als ‘levend erfgoed’ dat uit sociale gebruiken, voorstellingen, rituelen, gewoontes, uitdrukkingen of vaardigheden bestaat. Gemeenschappen erkennen deze aspecten als een vorm van cultureel erfgoed. Een bijzondere eigenschap hiervan is dat het overgaat van generatie op generatie en belangrijk is voor een gezamenlijke identiteit. Voor het woord sagra kun je geen eenduidige Nederlandse vertaling vinden, maar volks-, dorps- of buurtfeest dekt de lading toch een klein beetje. Het is een lokale Italiaanse festiviteit, ter ere van een lokale traditie of specialiteit, en het is bij uitstek een gelegenheid om van oorspronkelijke streekgerechten te proeven.
Het woord sagra is afgeleid van het Latijnse sacer, dat ‘heilig’ betekent. Het gaat om een feest met zowel een religieus als een heidens karakter. Deze vieringen vonden hun oorsprong in eeuwenoude gewoontes die cruciale gebeurtenissen in het leven van boeren markeerden. De start van de zaaitijd, het einde van de oogst, de druivenpluk en de bloeitijd zijn hier voorbeelden van. Later werden deze agrarische mijlpalen vaak gekoppeld aan de hoogdagen van beschermheiligen, waardoor ze een kerkelijk tintje kregen. Op een sagra staan lokale culinaire delicatessen of een product centraal, dat onlosmakelijk verbonden is met het specifieke oord. Hoewel er nog steeds ruimte is voor religieuze overlevering, draait het tegenwoordig vooral om saamhorigheid. Mensen komen samen om te koken, te eten en te dansen op de piazza van het dorp of de stad. Het maakt deze aangelegenheden tot een unieke viering van solidariteit en traditie.
Een sagra is een op en top Italiaans evenement dat een gevoel van verbondenheid creëert. De duur varieert van enkele dagen tot een maand en de feestelijkheden nemen voornamelijk de weekenden in beslag. Elk dorp en zelfs elke stadswijk met parochie heeft een jaarlijks terugkerend gloriemoment met eigen plaatselijke volksgebruiken. Vooral in de zomer en de herfst staan er talloze sagra’s op de kalender in Italië. Een opvallend kenmerk is de gezelligheid waarbij het hele dorp, van jong tot oud, samenkomt op het dorpsplein. Je schuift aan aan lange tafels en buurtbewoners serveren je drankjes in plastic bekers en het streekgerecht op kartonnen bordjes. Toch zijn er ook sagra’s die heel professioneel aangepakt worden en meer weg hebben van een echt restaurant met een heuse keukenploeg. Hoewel sommige veel toeristen trekken, zijn er ook traditionele feesten waar je nauwelijks een buitenstaander tegenkomt.
De sagra is niet louter en alleen het roemen van cultuur en gastronomie, maar dit sociale en sfeervolle hoogtepunt hoort bij een dorp, stad of regio, gaat al generaties lang mee en draagt bij aan het gedeelde karakter van die plek. Met een lange, diepgewortelde historie kun je zeggen dat de sagra karakteristiek is voor Italië. Italiaanse manieren van doen en rituelen gaan over van ouder op kind, waardoor de collectieve identiteit op deze wijze gewaarborgd wordt. Toevallig zijn dit ook de meest essentiële vereisten om in aanmerking te komen voor een plaatsje op de lijst voor immaterieel cultureel erfgoed van Unesco. De Italiaanse sagra’s lijken daarom zeker niet te misstaan op deze prestigieuze lijst.
Hoe het ook zij: met of zonder erkenning door Unesco voor dit verschijnsel, blijft het een echte aanrader zo’n event bij te wonen als je op vakantie bent in Italië. Het is de ultieme kans om op te gaan in het volksleven en je even helemaal Italiaans te voelen. Houd dus affiches met de aankondiging van een sagra in kleine dorpjes of stadswijken in de gaten, of laat je informeren in een dorpscafé.